Organizacja wystawy czasowej „Kawa czy herbata? Archeologiczne świadectwa konsumpcji napojów w dawnym Gdańsku” to doskonała okazja do zaprezentowania znajdującej się w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku kolekcji naczyń i pojemników ilustrujących bogactwo tradycji związanych ze spożywaniem różnych napojów w dawnym Gdańsku. W wielu aspektach, takich jak picie kawy, herbaty czy czekolady, Gdańsk, z racji swojego portowego charakteru, był prekursorem nowo rodzących się zwyczajów, przenosząc je za pośrednictwem swoich kupców do wszystkich zakątków Rzeczypospolitej.
Katalog jest obecnie do pobrania w wolnym dostępie na stronie internetowej muzeum: https://archeologia.pl/!pliki/wydawnictwa/katalog-mag.pdf

W średniowieczu i okresie nowożytnym picie dostarczanej wodociągami wody wiązało się z dużym ryzykiem zatrucia nieczystościami, dlatego gdańszczanie zmuszeni byli gasić pragnienie w inny sposób. Najpopularniejszym napojem, spożywanym zarówno przez dorosłych, jak i dzieci, było piwo. Gdańsk słynął z produkcji zarówno wysokogatunkowych piw „dubeltowych”, jak piwo jopejskie czy „gdańskie”, jak i tańszych piw jasnych, do których zaliczał się „krolling”.

W zamożniejszych domach pojawiały się często wina, przeważnie słodkie hiszpańskie małmazje, ciężkie włoskie i portugalskie madery, lżejsze wreszcie i bardziej cierpkie francuskie bordeaux oraz reńskie rieslingi. Lubiano popijać wino grzane z różnymi dodatkami, często przyprawami korzennymi i jajkiem. W drugiej połowie XVI w. modne stało się picie wódki, w ślad za czym, jak grzyby po deszczu, zaczęły powstawać w mieście gorzelnie. Pod koniec XVI wieku z Lier we Flamandii przybył do Gdańska niejaki Ambrosius van Moellen i otrzymał zgodę na produkcję napojów „rozweselających”. Jemu to właśnie przypisuje się stworzenie receptury najbardziej gdańskiego ze wszystkich likierów świata – goldwassera. Obok słynnej złotej wódki wyrabiano tu również zwykłą gorzałkę oraz świetne wódki gatunkowe, zaprawiane mocno ziołami, korzeniami, skórkami pomarańczy i cytryn oraz anyżkiem. Znane one były one w całym kraju, a nawet za granicą.

W XVII w. weszła w użycie w kręgach zamożnych mieszczan kawa i herbata, a portowe położenie miasta sprzyjało szerzeniu się w nim tego rodzaju nowości. Do Gdańska ziarna kawy przywożono z Francji, Holandii i w dużej mierze z Hamburga; herbatę natomiast z portów holenderskich, Bremy oraz w mniejszym stopniu z Hamburga. To właśnie w Gdańsku, na przełomie XVII i XVIII wieku, powstała pierwsza w Polsce kawiarnia, której właścicielem był menonita Anthon Momber. Liczba kawiarni w nadmotławskim grodzie stale rosła, szczególnie w ostatnich trzydziestu latach XVIII wieku. W tym okresie prężnie działała kawiarnia Ernsta Jakoba Duisburga przy ul. Za Murami, w której z czasem zaczęto organizować również koncerty. W 1780 roku, przy ul. Ogarnej, otwarta została pierwsza w Gdańsku pijalnia czekolady. Od tego czasu słodki aromatyczny napój na zawsze podbił serca gdańszczan. W XIX wieku do długiej listy spożywanych w Gdańsku napojów dołączyły butelkowane wody mineralne, sprowadzane z najznamienitszych ujęć w Europie, takich jak Niederselters, Nassau czy Bad Kissingen.

Wszystkie te napoje wpisały się mocno w tradycje stołu gdańskich mieszczan. Spożywane codziennie podczas  wspólnych posiłków rodzinnych, spotkań towarzyskich i rozmaitych uroczystości, wymagały odpowiedniej na każdą okazję oprawy w postaci naczyń do przechowywania, serwowania i konsumpcji. Przedmioty tej kategorii są jednymi z najczęściej spotykanych zabytków ruchomych odkrywanych przez archeologów podczas badań wykopaliskowych w historycznej części Gdańska. Świadczą one nie tylko o intensywności prowadzonej wymiany handlowej, ale też o zamożności mieszkańców miasta, ich potrzebach estetycznych i dążeniu do podnoszenia prestiżu społecznego poprzez nabywanie modnych towarów.

(wstęp Ewa Trawicka, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku)

^{miejsce: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Dom Przyrodników, ul. Mariacka 25/26.
czas trwania: 08.07.2020-31.12.2020}

^{kuratorzy: Ewa Trawicka i Beata Ceynowa
organizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku
Projekt współfinansowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego}