Gdańska Kolekcja Pamiątek Pielgrzymich

Badania archeologiczne prowadzone na terenie Gdańska w ciągu ostatniego ćwierćwiecza, pozwoliły zgromadzić w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku (dalej MAG) bogato reprezentowane świadectwa religijności gdańszczan i dowody na istotne znaczenie Gdańska na trasach średniowiecznych europejskich pielgrzymek, które niczym współczesne autostrady w XIV i XV wieku oplotły swą siecią cały kontynent. Dowody te, to przede wszystkim znaki pielgrzymie zwane też plakietkami lub odznakami pielgrzymimi, a ich obecność w warstwach kulturowych jest jednocześnie świadectwem pobytu w Gdańsku tych pielgrzymów, którzy wcześniej nawiedzili sanktuaria z jakich pochodzą owe zagubione na gdańskich ulicach plakietki. Tak więc zbiór średniowiecznych artefaktów zgromadzony obecnie w MAG, w ramach zbioru o nazwie Gdańska Kolekcja Pamiątek Pielgrzymich (GKPP), jest niejako świadectwem roli i znaczenia Gdańska w ogólnoeuropejskim ruchu pielgrzymkowym w XIV i XV wieku, w świetle źródeł archeologicznych. Zbiór ten jest wyjątkowy w skali europejskiej ze względu na fakt, iż 99% tych artefaktów pochodzi z systematycznych badań wykopaliskowych i posiada pełną dokumentację okoliczności w jakich zostały pozyskane. Obejmuje on zarówno plakietki pielgrzymie jak i inne rodzaje pielgrzymich pamiątek jak choćby dzwoneczki, grzechotki, gwizdki, relikwiarzyki, lusterka, rogi miniaturowe itp. Pierwsza część Gdańskiej Kolekcji liczy 739 eksponatów, z których 717 jest obecnie udostępnionych w Archeoportalu MAG, i z nielicznymi wyjątkami obejmuje zabytki nie związane z kultem maryjnym. Natomiast świadectwa kultu Najświętszej Marii Panny związane z pielgrzymkami, w liczbie ponad 300 kolejnych zabytków, będą sukcesywnie udostępniane w Archeoportalu w roku 2016. Więcej informacji na temat tej części zbioru można znaleźć w wydanej przez MAG książce: H. Paner, Średniowieczne świadectwa kultu maryjnego. Pamiątki pielgrzymie w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku, Seria Fontes Commentationesque ad Res Gestas Gedani et Pomeraniae, Tom IV, red. serii H. Paner, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk 2013. Na stronie internetowej Muzeum jest też dostępny katalog wystawy pt. „Archeologiczne świadectwa kultu maryjnego w średniowiecznym Gdańsku. Katalog skrócony wystawy”, Gdańsk 2013.

Numery zabytków umieszczonych na liście GKPP zostały połączone w bazie danych z elektronicznym Systemem Ewidencji Zabytków (SAZ) przyjętym w MAG, który daje możliwość ustalenia relacji zachodzących pomiędzy zabytkiem i kontekstem. Numer SAZ składa się z trzech części, jak np. 255/002/008. Pierwszy numer, tj. 255, jest numerem tzw. teki archiwalnej i pozwala bezbłędnie zidentyfikować miejscowość, z której zabytek pochodzi, drugi numer (002) to numer stanowiska archeologicznego, a trzeci (008) to numer pozyskania, czyli kolejnej akcji badawczej prowadzonej na danym stanowisku. Tak więc SAZ pozwala w wewnęcznej bazie danych MAG jednoznacznie odnaleźć i zidentyfikować nie tylko samo stanowisko i sezon badawczy, ale także instytucję prowadzącą, kierownika badań, zarejestrowane konteksty i zabytki etc. Do numeru SAZ są dowiązane numery katalogowe zabytków z danego stanowiska, numerowane w ramach poszczególnych akcji badawczych (pozyskań), w ciągu: od 1 do …n. Numery katalogowe mogą być takie same dla różnych zabytków z różnych stanowisk, jednakże w połączeniu z numerem listy GKPP oraz z numerem SAZ, tworzą niepowtarzalną kombinację, pozwalającą w sposób jednoznaczny identyfikować i odnaleźć interesujący nas zabytek, przypisany do konkretnego stanowiska.

dr Henryk Paner
Muzeum Archeologiczne w Gdańsku

grzechotka pielgrzymia

ażurowa grzechotka pielgrzymia z polami o trójkątnych kształtach

Więcej...


gwizdek pielgrzymi

gwizdek wykonany z wąskiej rurki, zdobiony przy końcu plastycznymi skrzydełkami i zakończony krzyżem maltańskim w okręgu. Tuż za otworem wibracyjnym dwa symetrycznie rozłożone pręciki zakończone kółeczkami - uchwyty do wiatraczka. Ich ułożenie w tej pozycji sugeruje, że gwizdek nie został dokończony poprzez ich zagięcie i zamocowanie wiatraczka

Więcej...


plakietka pielgrzymia

profanacja hostii; pełna, jednostronna plakietka w kształcie kolistej tarczy, symbolizującej hostię, przedzielona krzyżem na cztery ćwiartki, w każdej ćwiartce znajduje się majuskułowa litera gotycka

Więcej...


gwizdek pielgrzymi

gwizdek pielgrzymi wykonany z wąskiej rurki z otworem, zdobiony na końcu skrzydełkami

Więcej...


plakietka pielgrzymia

trzy hostie połączone ze sobą w kształt trójliścia, z przedstawieniami: Chrystusa Ukrzyżowanego, Zmartwychwstającego oraz Biczowanego; odłamane obydwa krzyżyki na górnych tarczkach

Więcej...


plakietka pielgrzymia

trzy hostie połączone ze sobą w kształt trójliścia, z przedstawieniami: Chrystusa Ukrzyżowanego, Zmartwychwstającego oraz Biczowanego; krzyżyki (jeden z nadlewką) na dwóch górnych tarczkach, odłamana część dolnej tarczki

Więcej...


plakietka pielgrzymia

król Lotar III van Supplinburg, św. Piotr, św. Paweł; prostokątna plakietka z trójkątnym szczytem (odłamany), gdzie na dole pod łukiem jest popiersie króla - założyciela Königslutter z gotycką tarczą z jednogłowym orłem na piersi. Król trzyma w lewej dłoni berło w kształcie lilii, a w prawej królewskie jabłko. W części górnej Chrystus na krzyżu, obok św. Piotr trzymający klucz po jego lewej i św. Paweł dzierżący miecz po prawej stronie

Więcej...


medalik maryjny

medalik: awers - Maria z Dzieciątkiem otoczona promieniami na księżycu; rewers - krzyż i Arma Christi

Więcej...


plakietka toporek

toporek miniaturowy z asymetrycznym ostrzem zdobionym plastycznym ornamentem ukośnej kratki oraz schematycznie zaznaczona sylwetką ludzką na osadzie

Więcej...


plakietka pielgrzymia

Pokłon Trzech Króli; fragment ażurowej plakietki w kolistej ramce, z zachowanym napisem wykonanym minuskułą gotycką

Więcej...